Cuộc Thương khó qua trình thuật Tin mừng – Kỳ 2

Linh mục Giuse Nguyễn Thế Thuấn – Giáo sư Kinh thánh

TRÌNH THUẬT CỦA MATTHÊU

Bản văn của Mattheu giống Marco cách lạ lùng, ngoài một vài chi tiết đáng chú ý, có thể giúp ta biết được các thói quen và sở thích của Mattheu trong tiếng Hylạp. Ngay từ đầu, ta đã gặp một trong những từ ngữ quen thuộc của ông : Bấy giờ.

Bấy giờ, cùng với họ, Đức Yêsu đến(Mt 26:36).

Trong khi Marco nói “họ đến”, thì Mattheu nói : “Đức Yêsu đến cùng với họ”. Hai bên có hơi khác nhau : Marco để cho Đức Yêsu chìm trong đám đông và chỉ lộ ra sau đó mà thôi. Còn Mattheu viết sau, đã đặt Đức Yêsu làm nhân vật chính, để tỏ lòng tôn kính và vì chủ đích thần học : Đức Yêsu đến, vì chỉ có điều đó là quan trọng, còn những người kia chỉ đi theo. Trong suốt cả Tin Mừng đều như thế cả, mỗi khi gặp số nhiều nơi Marco, Mattheu đều có ý làm nổi bật Đức Yêsu lên. Đây là một ví dụ về những thói quen của các thánh sử khi họ viết văn, và ta nên học biết.

Bấy giờ, cùng với họ, Đức Yêsu đến một cái trại gọi là Ghetsêmani. Và Ngài bảo môn đồ : “Các ngươi hãy ngồi lại đây, đang khi Ta cầu nguyện đằng kia(Mt 26:36).

Ông viết rất rõ; những gì ta đã thấy nơi Marco thì ta lại càng thấy rõ hơn nữa với Mattheu, ông cố tình đối chọi “đây” với “kia”.

Đoạn Ngài đem Phêrô và 2 người con của Zêbêđê đi theo, và bắt đầu buồn bã và âu sầu (Mt 26:37).

Thay vì nói “Yacôbê và Yoan” như Marco, Mattheu thích nói “Hai người con của Zêbêđê” hơn (x.Mt 20:20-27:56). Nghĩa cũng giống nhau nhưng thuật ngữ của Mattheu có một hướng vị cổ hơn – theo ý kiến của Cha Lagrange.

Ngài bắt đầu buồn bã và âu sầu :

Mattheu đã giữ lại chữ “âu sầu” của Marco, nhưng đổi chữ “kinh hoảng”, vì thấy đó là một từ ngữ quá mạnh. Văn của Mattheu rất chỉnh, nhưng nhạt nhẽo, khác với Marco bộc phát và ưa thích mầu sắc. Do đó, ở đây Mattheu chỉ dùng chữ “buồn bã”.

C.38 của Mattheu gần như y hệt c.34 của Marco. Đến c.39, Mattheu viết Ngài sấp mặt xuống đất cũng để giảm bớt sự cộc lốc của Marco – thay vì gợi lên sự suy sụp của một con người té sấp dưới đất – cách nói của Mattheu cổ truyền hơn (x.Kn 17; Lc 14:25; Kh 7:11) gợi lên sự phủ phục tôn thờ và cầu khẩn, như dáng điệu của những người cùi trước Đức Yêsu (Lc 5:12; 17:16), hay phủ phục kính sợ trước Đấng thiêng liêng (Mt 17:6).

Ngài sấp mặt xuống đất và cầu nguyện rằng : “Lạy Cha, nếu có thể được, xin cho chén này qua đi khỏi Con(Mt 26:39).

Ta hãy quan sát ở đây cách sắp xếp của Mattheu. Marco đã 2 lần nhắc đến lời cầu nguyện này, trước tiên bằng giọng văn gián tiếp (Mc 14:35), rồi đến trực tiếp (Mc 14:36). Thấy vậy, Mattheu đã nói “qua đi khỏi Con” của câu 35 với chén của câu 36, hòa lẫn 2 câu của Marco thành một, như thế sự lập lại kiểu đó là bất bình thường. Chi tiết này khá quan trọng cho việc tìm hiểu sự hình thành các truyền thống, như ta sẽ thấy sau.

Song không phải như ý Con mà là như ý Cha (Mt 26:39).

Không khác Marco ở điểm nào quan trọng cả.

Qua c.40, ta thấy Lời Chúa trách Phêrô lại ở số nhiều. Trong Marco, Đức Yêsu nói : “Ngươikhông thể tỉnh thức”, còn trong Mattheu : Các ngươikhông có sức để thức. Đàng sau Marco, ta nghe như thể chính Phêrô thuật lại, ông biết mình đã chối thầy và khiêm nhường tự cáo tội. Ở đây ông nhớ lại rằng Đức Yêsu đã trách mình : ngươi ngủ à!”; còn Mattheu – vì kính trọng vị thủ lãnh các Tông đồ – nên dùng số nhiều : “các ngươi không có sức để thức 1 giờ. Như thế Phêrô không còn phải là người duy nhất có lỗi.

Hãy tỉnh thức và cầu nguyện kẻo sa cơn thử thách. Tâm thần tuy sẵn sàng, nhưng xác thịt thì yếu nhược(Mt 26:41).

Câu này gần như y hệt câu của Marco. Điều này chỉ có thể giải thích được do việc 1 trong 2 tác giả đã biết người kia mà thôi. Toàn bộ các trường hợp tương tự trong các sách Tin Mừng cho phép nói rằng Mattheu tùy thuộc Marco thì đúng hơn là ngược lại. Tuy nhiên cũng có thể cả 2 đều tùy thuộc một nguồn chung.

Lần thứ hai, Ngài lại ra cầu nguyện (Mt 26:42).

Mattheu cũng nói rõ hơn về 2 lần cầu nguyện sau; trong khi Marco chỉ phác họa sơ qua, thì Mattheu nhấn mạnh rõ ràng. Rồi Mattheu ghi cả lời cầu nguyện, Marco chỉ nói lập lại những lời lẽ như thế, nhưng Mattheu nói rõ hơn : Lạy Cha, vì bằng chén này không thể qua đi nếu con không uống, thì nguyện cho ý Cha được thành sự. Đoạn chính của câu này chính là lời cầu xin của kinh lạy Cha (Mt 6:10).

Rỗi Ngài lại đến và thấy họ vẫn đang ngủ, đôi mắt họ li bì nặng giấc (Mt 26:43).

Bản văn giống như Marco, nhưng tế nhị bỏ khúc “họ không biết thưa gì với Ngài”.

Ngài bỏ họ mà đi cầu nguyện lại, lần thứ ba và lập lại những lời lẽ như thế (Mt 26:43).

Ở đây cũng thế, Mattheu dựa vào câu 39 của Marco để xác định rõ hơn sự kiện.

C.45 của Mattheu y hệt câu 44 của Marco, chỉ tránh khúc “thế là xong”, vì khó hiểu và dị nghĩa nên Mattheu đã bỏ đi.

TRÌNH THUẬT CỦA LUCA

Trái với Mattheu và Marco, trình thuật của Luca thuộc một truyền thống khác hẳn. Một mặt Luca kể lại một cách vắn tắt hơn nhiều những nét đã gặp trong Marco; Mặt khác, ông thêm vào cả một phần riêng về thiên thần và mồ hôi máu.

Trước tiên, ta hãy để ý cung cách làm việc tự do của Luca.

Đến nơi (Lc 22:40).

Trong văn mạch lạc của Luca, Đức Yêsu vừa rời phòng tiệc ly, và “Ngài đến núi cây Dầu như thường lệ”. Nên sau đó Luca chỉ thêm đến nơi mà thôi. Ngài bảo họ : Hãy cầu nguyện cho khỏi sa cơn thử thách. Luca không nói đến việc tách 3 người ra khỏi nhóm Tông đồ, không thuật lại lời Đức Yêsu nói với họ : “Hãy ngồi lại đây trong khi Ta cầu nguyện”, cũng không đề cập đến nỗi kinh hoảng, âu sầu. Sở dĩ ông bỏ những điều ấy, là vì muốn nói đến sự âu sầu của Chúa dưới một hình thức khác, theo một truyền thống riêng của mình : Đó là cảnh đổ mồ hôi máu sẽ được diễn tả sau. Ở đây Luca chỉ thuật cách vắn tắt chỉ thị về cầu nguyện mà Marco đặt ở sau (Mc 24:38), và Luca cũng sẽ lấy lại lời này để kết thúc đoạn văn (Lc 22:46).

Đoạn Ngài rời xa họ khoảng chừng 1 ném đá (Lc 22:41).

Ngài rời xa họ là cách nói Luca ưa dùng rất lịch sự. Luca là một nhà văn quí phái hơn Marco và cả Mattheu nữa. Văn Marco bình dân, mạnh mẽ, sống động, nhưng không lịch sự, và đôi khi còn sai nữa. Mattheu viết cẩn thận hơn, nhưng hơi tẻ. Luca có lối văn lịch sự, học thức, văn bác sĩ. Động từ dùng ở đây có nghĩa đen là “giật ra khỏi”, nhưng cũng có thể hiểu theo nghĩa “rời xa”. Còn thuật ngữ “khoảng chừng một ném đá” thì thuộc văn chương cổ điển, ta gặp thấy trong tác phẩm của Thircydite chẳng hạn.

Và đặt gối xuống, Ngài cầu nguyện (Lc 22:41).

Chỉ mình Luca trong Tân ước ghi nhận dáng điệu quỳ khi cầu nguyện, ít gặp thấy nơi người Dothái (x.Cv 7:60; 9:20; 20:36; 21:5). Người Dothái thường đứng để cầu nguyện như người Trung đông còn làm bây giờ. Ở đây, Luca không ghi nhận việc té sấp hay sấp mặt xuống đất như Marco và Mattheu, nhưng trình bày kiểu khác. Chúng ta không thể biết rõ Chúa đã làm như thế nào; phải hơn, ta đừng cố tìm hiểu, nhưng hãy thưởng thức các cách mà Mattheu-Marco-Luca đã dùng để giúp ta cảm nhận được phần nào lời cầu nguyện của Chúa, mỗi người theo lối riêng của họ. Đó mới là điểm chính yếu, vì ở đây chúng ta có được nhiều cách khác nhau để chiêm ngưỡng mầu nhiệm bản tính nhân loại của Chúa trong khi đau buồn sầu khổ, ở đây thì quỳ gối, chỗ kia lại phủ phục, xét cho cùng cũng không khác nhau, nhưng có khi làm giàu lẫn nhau.

Ngài cầu nguyện rằng : “Lạy Cha, nếu Cha muốn, xin cất chén này đi khỏi con ! Song đừng cho ý Con, mà là ý của Cha được thành sự(Lc 22:42).

Câu này của Marco nhưng ngắn hơn. Luca bỏ phần nói về Giờ và xin cho Giờ ấy qua đi khỏi Ngài, ông chỉ giữ lại phần nói về chén và nhất là phần chính yếu : “Xin cho ý Cha được thành sự”.

Các câu 43-44 ta sẽ xét sau.

Cầu nguyện xong, và chỗi dậy mà đến với môn đồ, Ngài thấy họ vì buồn phiền mà đang ngủ, Ngài mới nói với họ : “Làm sao các ngươi ngủ được(Lc 22:45).

Bản văn rất gần với Marco và Mattheu, nhưng có một điểm dễ thương, đặc biệt của Luca là người có lòng hiền hậu khoan dung : Họ ngủ “vì buồn phiền”, chứ không phải vì bê trể biếng lười.Tội nghiệp, họ buồn quá nên thiếp ngủ! Đây đúng là tâm tính của Luca, ông tìm cách biện hộ cho các Tông đồ.

Chỗi dậy ! Hãy cầu nguyện kẻo sa cơn thử thách. Luca kết thúc đột ngột với những lời này. Tại sao ông lại rút gọn đến thế ? Chính vì ông muốn đưa vào trình thuật một tài liệu riêng.

Đổ mồ hôi máu

Một thiên thần từ trời hiện đến với Ngài mà thêm sức cho Ngài; lâm chiếm, Ngài cầu nguyện càng khẩn thiết hơn, và mồ hôi máu nặng giọt rỏ xuống đất (Lc 22:43-44). Các nhà chuyên môn đã tranh luận về tính cách xác thực của 2 câu này vì một số thủ bản không có chúng. Một số người dựa vào đó để kết luận rằng các câu này được thêm vào sau chứ không do tay Luca. Nhưng nhiều người khác, trong số có tôi, lại tin rằng chúng thật là của Luca. Đoạn này đã được chứng nhận từ thế kỷ 2. Mặc dù ta không còn giữ được thủ bản nào thuộc thời đó (các đoạn chỉ thảo, thiếu nhiều chỗ, chỉ lên đến thế kỷ 3, còn các thủ bản trên da thì thuộc thế kỷ 4), nhưng các tác giả thế kỷ 2 như Juskn, Talien, Frénée, đều biết đến đoạn này. Còn những thủ bản không ghi đoạn này đều thuộc thế kỷ 3 và hơn nữa đều ở quanh vùng Ai cập, nên ta dễ đoán được lý do : Quang cảnh ấy đối với họ thật khó chấp nhận, Đức Yêsu đổ mồ hôi máu xem ra quá nhân loại. Vì thế, ta không ngại giữ lại đoạn văn quí báu này. Hơn nữa, đây đúng là văn của Luca, do chính tay ông viết. Luca thường nhấn mạnh nhiều đến lời cầu nguyện của Đức Yêsu và các cuộc xuất hiện của thiên thần (x. các trình thuật thời thơ ấu và sống lại, rồi sách Công vụ trong đó thiên thần hay hiện ra với Phêrô và Phaolô). Sau cùng Luca không ngần ngại nêu rõ nỗi khốn quẫn của Chúa đã khiến tâm hồn tế nhị của ông xúc động. Vậy, cùng với nhiều nhà chú giải khác, tôi cho rằng những câu này là xác thực. Về mặt thần học, chúng vừa nhấn mạnh sự yếu đuối của Đức Yêsu với tính cách là người, vừa nói lên quyền năng Thiên Chúa nâng đỡ và củng cố Ngài.

Các chữ Luca dùng ở đây chính xác như từ ngữ của một bác sĩ. Thật vậy, người ta vẫn nghĩ rằng Luca chính là vị lương y thân mến mà Phaolô đã nhắc tới (Col 4:14), và ta nhận ra trong văn của ông những từ ngữ y khoa của một người học rộng. Các chữ này nói lên một cơn cùng quẫn rất lớn về thể lý, mà các bác sĩ có thể giải thích được như là dấu hiệu của một cơn hấp hối cùng tột (hiện tượng này đã gặp thấy nơi một người tử tội bị quân Đức xử bắn năm 1914, theo người thời đó kể lại cho tôi – Nguyễn Thế Thuấn).

Nhưng đồng thời, Luca cũng cho thấy quyền năng thiên giới nâng đỡ Đức Yêsu thế nào qua một thiên thần đến an ủi Ngài. Giống như Phaolô, Luca nhắc chúng ta rằng sức mạnh của Thiên Chúa luôn nâng đỡ sự yếu đuối của chúng ta. Phaolô đã nói : Khi tôi yếu chính là lúc tôi mạnh (2C 12:10). Và Tôi có thể làm mọi sự trong Đấng ban sức mạnh cho tôi(Ph 4:13). Điều ấy thật đúng nơi con người Yêsu Kitô : Ngài yếu đuối đến cùng quẫn trong thân xác đang phải chịu đau đớn và sắp chết của Ngài, nhưng vẫn mạnh mẽ nhờ sức mạnh do Cha Ngài gửi đến. Luca đã thu gọn phần còn lại của trình thuật cốt để đưa chi tiết quí báu này vào.

CHỨNG TỪ CỦA YOAN    

Giờ đây, ta hãy tham khảo Tin mừng Yoan, vì chứng từ độc đáo của ông rất đáng chú ý. Yoan không kể lại cơn hấp hối, mà chỉ nói : Ở đó có một cái vườn và Ngài cùng các môn đồ vào trong vườn (Yn 28:1); rồi ngay sau đó bắt đầu trình thuật việc Đức Yêsu bị bắt.

Như thế không có nghĩa Yoan không biết đến cơn hấp hối, vì các từ ngữ và các hình ảnh của quang cảnh tại Ghetsêmani theo Tin Mừng Nhất lãm lại xuất hiện một cách lạ lùng trong chương 12 của Tin mừng Yoan.

Có những người Hylạp muốn gặp Đức Yêsu. Họ ngỏ lời với Philip, Philip đi với André và cả hai đến thưa với Đức Yêsu. Và đây là đoạn tiếp :  Đức Yêsu đáp lại với họ rằng : Giờ đã đến cho Con Người được tôn vinh (Yn 12:23). Câu này gợi ngay lên Mc 14:41b. Trong Yoan, “Được tôn vinh” có ý nói về cái chết và sự sống lại, và tôn vinh là nhờ thập giá. Rồi Yoan tiếp :

Quả thật, quả thật, Ta bảo các ngươi, giả như hạt lúa gieo xuống đất không chết đi thì nó trơ trọi một mình, nhưng nó chết đi, nó mới sai hoa lắm quả. Ai yêu sự sống mình thì sẽ mất, ai ghét sự sống mình nơi thế gian này thì sẽ giữ nó cho sự sống đời đời (Yn 12:24-25). Các câu này có những khúc tương ứng trong nhất lãm (Mt 16:25; Mc 8:35; Lc 9:24). Ở đây, nghĩa của nó tương đương với câu trong Marco nói về tâm thần mau mắn nhưng xác thịt yếu nhược (Mc 14:38), i.e cuộc tâm chiến nơi con người giữa tinh thần với xác thịt. Ta gặp thấy cùng một biện chứng đó, phải chết để được sống, phải mất mạng sống mình đi thì mới giữ được nó. Nhưng điều quan trọng hơn nữa sẽ đến sau, trong cùng đoạn của Yoan :

“Bây giờ hồn Ta những rúng động, Ta phải nói gì ? Lạy Cha, xin cứu Con khỏi giờ này (Yn 12:27). Trong Marco và Mattheu, Đức Yêsu nói : Hồn Ta buồn phiền quá đỗi, muốn chết được (Mc 14:34; Mt 26:38) rồi trong Marco, Ngài cầu nguyện : Nếu có thể được thì xin Giờ ấy qua đi khỏi Ngài (Mc 14:35). Quả thật các bản văn rất giống nhau. Rồi câu tiếp : Lạy Cha, xin hãy tôn vinh danh Cha(Yn 12:28) lại chẳng tương ứng với câu trong Mattheu : Nguyện ý Cha thành sự (Mt 26:42) đó sao ?

Sau khi xin : Lạy Cha, xin cứu con khỏi giờ này”,  Đức Yêsu đã nói : Nhưng, chính vì thế mà Con đã đạt thấu giờ này! Lạy Cha, xin hãy tôn vinh Cha. Yoan diễn tả theo cách của mình cùng một ý tưởng như trong Mattheu và Marco : Sự chấp nhận ý Thiên Chúa. Rồi Yoan thuật rằng :

Bây giờ có tiếng tự trời đến : “Ta đã tôn vinh danh Cha, và Ta lại sẽ tôn vinh”. Dân chúng đứng đó nghe vậy thì bảo đã phát ra một tiếng sấm. Kẻ khác nói : “Một thiên thần đã nói với ông ấy”. Đức Yêsu đáp lại và nói : “Tiếng ấy phát ra không phải vì Ta mà vì các ngươi (Yn 12:29-30). Tất cả các nhà chú giải đều nhận rằng chi tiết này song song với việc thiên thần hiện ra trong Luca. Đức Yêsu rung động, Ngài xin cho Giờ đó qua đi, Ngài muốn Danh Cha được tôn vinh và Ngài nói: “Giờ đã đến cho Con Người được tôn vinh”, rồi có tiếng từ trời xuống như một thiên thần để an ủi Ngài : Tất cả các nét đó đều song song với cảnh hấp hối trong nhất lãm.

Sở dĩ Yoan không thuật lại cơn hấp hối là vì ông đã sử dụng tư liệu vào trong một đoạn trước rồi. Đây không phải là trường hợp duy nhất trong Tin Mừng Yoan : Yoan không thuật lại việc lập phép Thánh thể trong bữa tiệc ly, nhưng đã ghi lại cả một diễn từ về bánh sự sống trong chương 6. Yoan không tả lại phiên tòa tại dinh Caipha, nhưng đã nhiều lần sử dụng cuộc đối thoại giữa Đức Yêsu và người Dothái : “Ông có phải là Con Thiên Chúa, là Đấng Messia không?”. Như thế dưới tác động của Thánh Thần, Yoan làm việc một cách rất tự do, không gò bó trong từng chi tiết của mỗi chữ hay mỗi đoạn, miễn là ông vẫn tôn trọng chân lý thiết yếu và đồng thời làm nổi bật chủ đích thần học của mình. Sự song song ở đây rất chắc chắn, và việc Yoan đã sử dụng theo ý mình cảnh hấp hối lộ rõ qua một chi tiết đáng chú ý. Ở giữa diễn từ sau tiệc ly (Yn 14:30-31) bỗng nhiên Yoan viết : “Đầu mục thế gian sẽ đến ! Đứng dậy, Ta đi khỏi đây”. Đó là những lời Marcô đặt ở cuối cơn hấp hối : “Đứng dậy ! Ta đi”, và “kẻ nộp Ta đã gần” (Mc 14:42). Tư tưởng này trong Marco được đặt ở cuối cảnh hấp hối, nhưng Yoan dời lên sau bữa tiệc ly. Nhưng sự kiện như thế bắt ta phải quan tâm đến một tiến trình nào đó trong truyền thống Tin Mừng.

[latest-selected-content limit=”30″ display=”title” titletag=”h3″ elements=”0″ tag=”Thương khó” orderby=”dateA” show_extra=”series,taxpos_series_before-title”]

 

 

0 0 đánh giá
Đánh giá bài viết
guest
0 Comments
Phản hồi nội tuyến
Xem tất cả bình luận

Đọc thêm từ Mục vụ Giới trẻ